ප්‍රකාශනයේ නිදහස, සංගමයේ නිදහස සහ රැස්වීමේ නිදහස: ශ්‍රී ලංකාවේ නව නීති/ කෙටුම්පත් වෘත්තීය සමිතිවලට බලපාන්නේ කෙසේද? - ආචාර්ය සංජන හත්තොටුව

dr-sanjana-hattotuwa

තීරණාත්මක ගැටළු

1.         සේවායෝජකයෙකු විවේචනය කිරීම අපරාධයක් ලෙස සැලකිය හැකිය; මන්ද, මාර්ගගත ක්‍රමවල සුරක්ෂිතභාවය පිළිබඳ පනත (OSA) මඟින් ජනාධිපතිවරයා විසින් පත් කරන ලද කොමිෂන් සභාවකට "වැරදි ප්‍රකාශයක්" යනු කුමක්දැයි තීරණය කිරීමට සහ ඕනෑම අධිකරණයකට යාමට පෙර, පැය 24ක් ඇතුළත අන්තර්ගතය ඉවත් කරන ලෙස නියෝග කිරීමට බලය ලබා දී ඇත. කාගීල්ස් බැංකුව විසින් තම දත්ත අනාවරණය වීම පිළිබඳව සාකච්ඡා කළ පුද්ගලයින්ට එරෙහිව දැනටමත් එය භාවිතා කර තිබේ.

2.         සංශෝධිත (ත්‍රස්තවාදයෙන් රාජ්‍ය ආරක්ෂා කිරීමේ පනත් කෙටුම්පත) PSTA යටතේ විරෝධතා පිකටිං සහ මහජන රැස්වීම් පැවැත්වීමේ නිදහස ද තර්ජනයට ලක්ව තිබේ. මහේස්ත්‍රාත්වරයෙකුට අදාළ නියෝගය ඉදිරිපත් කිරීමට පෙරම, පොලිස් නිලධාරියෙකුට රැස්වීමක් හෝ පෙළපාලියක් තහනම් කිරීමට එමගින් බලය හිමි වේ. එසේම පොලිස් මාර්ග බාධකයක් පිළිබඳව සිය සගයන්ට අනතුරු ඇඟවීමේ පණිවිඩයක් යැවීම පවා, වසර 15ක් දක්වා සිරදඬුවම් ලැබිය හැකි වරදක් වන “රහස්‍ය තොරතුරු හුවමාරු කිරීමක්” ලෙස සැලකිය හැකිය.

3.         එකට එක්ව ක්‍රියා කරන පුද්ගලයින් 3 දෙනකු පමණක් අවශ්‍ය වන, "ප්‍රතිලාභය" යන්නට සේවාවන් ඇතුළුව ඕනෑම වාසියක් ඇතුළත් වන සහ ඔන්ලයින් රැස්වීම් ඇතුළු රැස්වීම් පදනම් කරගෙන සාමාජිකත්වය අර්ථකථනය කරන (සංවිධානාත්මක අපරාධ වැළැක්වීමේ පනත් කෙටුම්පත) POC යටතේ වෘත්තීය සමිතියක් සංවිධානාත්මක අපරාධ කණ්ඩායමක් ලෙස සැලකිය හැකිය. එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ නියෝජිතයින් අනතුරු අඟවන්නේ "වෘත්තීය සමිතියක්" මෙයට හසු විය හැකි බවත්, නීත්‍යානුකූල සාමූහික ක්‍රියාමාර්ග සඳහා මෙම පනත් කෙටුම්පතේ ආරක්ෂිත වගන්තියක් නොමැති බවත්ය.

4.         වට්ස්ඇප් (WhatsApp) සහ සිග්නල්(Signal) සතුව යතුරු නොමැති වුවද, සංකේතන (Encryption) සේවා සපයන්නන්ට සිය සේවාවන් අගුළු හැරීමට සහ ඒවායේ පවතින දත්ත භාරදීමට පොලිසියට නියෝග කළ හැකි බැවින් ආරක්‍ෂිත පණිවිඩ හුවමාරුව අවදානමට ලක්ව ඇත. මෙහි අර්ථය පසුදොරක් හෝ අදාළ වෙළඳපොළෙන් ඉවත් වීමකි. Signal, WhatsApp සහ Apple යන සමාගම් වෙනත් රටවල ද එවැනි තර්ජනවලට මුහුණ දී ඇත, හෝ එම පියවර ගෙන ඇත. ශ්‍රී ලංකාවට ඇත්තේ ඉතා අල්ප බලපෑම්කිරීමේ හැකියාවක් වන බැවින් 2018 සහ 2019 දී මෙන් වේදිකා අවහිර වීම් සිදුවීමේ වැඩි සම්භාවිතාවක් ඇත.

5.         ජ්‍යෙෂ්ඨ නිලධාරීන්ට අධිකරණ නියෝගයකින් තොරව ඇමතුම් සහ ස්ථාන දත්ත ලබා ගත හැකි බැවින් සහ එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය පෙන්වා දෙන පරිදි එවැනි මෙටා දත්ත අන්තර්ගතය තරම්ම තොරතුරු හෙළි කළ හැකි බැවින්, පණිවිඩයක් කියවනු නොලැබුණද අක්‍රමිකතා හෝ වැරදි ක්‍රියා වාර්තා කරන සාමාජිකයන් හඳුනාගත හැකිය. දූෂණ විරෝධී සහ අපරාධ ආදායම් පනත් (The Anti-Corruption and Proceeds of Crime Acts) දැනටමත් කිසිදු සැකයකට ලක් නොවන පුද්ගලයින්ට එරෙහිව එවැනි නියෝග නිකුත් කිරීමට ඉඩ සලසයි.

6.         දැන සිටීම සහ තොරතුරු හෙළි කිරීම පවා වරදක් බවට පත්වන පනත් කෙටුම්පතක්! රහස්‍යභාවය රැකීමේ නීතිමය හෝ වෘත්තීයමය බැඳීමක් තිබුණ ද, බරපතළ අපරාධයක් පිළිබඳ සැකයක් ඇති සෑම පුද්ගලයෙකුම ඒ බව පොලිසියට වාර්තා කළ යුතු බව මෙම පනත් කෙටුම්පත මගින් නියම කරයි. එසේ වාර්තා නොකිරීමේ වරදට වසර 7ක් දක්වා සිරදඬුවම් නියම කළ හැකි අතර, වෘත්තීයමය රහස්‍යභාවය (Professional Confidentiality) මත පදනම් වූ නිදහසට කරුණු දැක්වීමේ අවස්ථාවක් ද එහි සලසා නැත. මීට අමතරව, පොලිසිය තමන් පිළිබඳව විමසීම් කරන බවට වෘත්තීය සමිති සාමාජිකයන්ට අනතුරු අඟවන නිලධාරියෙකු පවා, තොරතුරු කලින් හෙළි කිරීමේ (Tipping-off) වරදට හසු විය හැකිය.

7.         වෘත්තීය සමිති සාමාජික නාමලේඛන සහ දත්ත සඳහා පවතින ආරක්ෂාව ප්‍රමාණවත් නොවේ. යෝජිත රාජ්‍ය නොවන සංවිධාන (NGO) පිළිබඳ නීති කෙටුම්පත මගින් පුද්ගලයන් පස්දෙනෙකු හෝ ඊට වැඩි සංඛ්‍යාවකින් සමන්විත කණ්ඩායම් ලියාපදිංචි වීම සහ රජයේ ප්‍රතිපත්තිවලට අනුකූලව කටයුතු කිරීම අනිවාර්ය කරයි. එමෙන්ම, පුද්ගලික දත්ත ආරක්ෂණ පනත (PDPA) යටතේ වෘත්තීය සමිති සාමාජිකත්වය විශේෂ ආරක්ෂාවක් සහිත දත්ත කාණ්ඩයක් ලෙස ද සලකා නැත.

1983 ජූලි මාසයේදී, වෙනත් අරමුණක් සඳහා සකස් කර තිබූ ඡන්දදායක නාමලේඛන උපයෝගී කරගනිමින් දෙමළ ජනතාවගේ නිවාස සහ ව්‍යාපාරික ස්ථාන හඳුනාගැනීමට කටයුතු කර තිබුණි.

8.         අමාත්‍යාංශ ලේකම්වරයෙකු විසින් නිකුත් කරනු ලබන, මහේස්ත්‍රාත්වරයා විසින් ක්‍රියාත්මක කළ යුතු, වසර 1ක් දක්වා රඳවා තබා ගැනීමේ නියෝග සඳහා ඉඩ සලසන සහ පොලිසියට ලබා දෙන පාපොච්චාරණ පිළිගත හැකි බවට පත් කරන POC පනත් කෙටුම්පත මඟින් රඳවා තබා ගැනීමේ ආරක්ෂණ සහ අධිකරණයේ භූමිකාව දුර්වල කර ඇත. අවසරයකින් තොරව අධිකරණ කටයුතු වාර්තා කිරීම ද වරදකි, එබැවින් රඳවා තබාගත් සගයෙකුට සිදුවන්නේ කුමක්දැයි වෘත්තීය සමිතියකට සාමාජිකයින්ට දැන්වීමට නොහැකි වනු ඇත.

9.         OSA යනු දැනට ක්‍රියාත්මක වන නීතියක් වන බැවින්ද, යුරෝපා සංගමය එය සංශෝධනය කිරීමට හෝ අහෝසි කිරීමට යෝජනා කරන බැවින් ද, සහ GSP+ නැවත අයැදුම් කිරීම 2028 අවසානයට යෙදී ඇති බැවින්ද GSP+ සහ සාමාජිකයින්ගේ රැකියා මෙම අයිතිවාසිකම් සමඟ බැඳී ඇත. GSP+ අහිමි වීමෙන් පළමුවෙන්ම අවදානමට ලක් වන්නේ අපනයන සේවකයින්ය. එබැවින්, වෘත්තීය සමිති අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කිරීම සහ වෘත්තීය සමිති සාමාජිකයන්ගේ රැකියා සුරක්ෂිත කිරීම එකිනෙකින් වෙන් කළ නොහැකි බැඳීම් දෙකකි.

10.       මෙම නීතිවල බලපෑම සියලු දෙනාට එක හා සමාන නොවේ. කොළඹ පිහිටි විශාල වෘත්තීය සමිති සම්මේලනයකට නීතිඥයන්ගේ සහාය ලබාගැනීමට හැකියාව තිබුණ ද, වතුකරයේ හෝ නිදහස් වෙළෙඳ කලාපයේ ක්‍රියාත්මක වන වෘත්තීය සමිතියකට එවැනි නීතිමය සහායක් ලබාගැනීමට බොහෝ විට හැකියාවක් නොතිබිය හැකිය. එමෙන්ම, මෙම නීතිවලට අභියෝග කිරීම සඳහා පවතින කාලය ද ඉතා සීමිතය. සංවිධානාත්මක අපරාධ වැළැක්වීමේ පනත් කෙටුම්පත (POC Bill) ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය හමුවේ අභියෝගයට ලක් කළ හැක්කේ එය පාර්ලිමේන්තුවේ න්‍යාය පත්‍රයට (Order Paper) ඇතුළත් කළ දින සිට දින 14ක් ඇතුළත පමණි. තවද, මෙම සියලු බලතල අවසානයේදී විධායක ජනාධිපති ධුරය යටතේ කේන්ද්‍රගත වේ. එහෙත්, වත්මන් රජය බලයට පත්වූයේ විධායක ජනාධිපති ක්‍රමය අහෝසි කරන බවට දුන් පොරොන්දුවක් මත වුවද, එම පොරොන්දුව මෙතෙක් ඉටු කර නොමැත.

වාරණ නීතිමය ජාලයක් (A censorious constellation)

2023 සිට ශ්‍රී ලංකාව තුළ පුරවැසියන්ට සහ සංවිධානවලට ප්‍රකාශ කළ හැකි, පළ කළ හැකි, අරමුදල් සැපයිය හැකි සහ සංවිධානය විය හැකි දේ සම්බන්ධයෙන් අවම වශයෙන් නීති සහ නීති කෙටුම්පත් අටක් පනවා, ගැසට් කර හෝ සංසරණය වීමට ලක් කර ඇත. මාර්ගගත ක්‍රමවල සුරක්ෂිතභාවය පිළිබඳ පනත, දූෂණ විරෝධී පනත සහ අපරාධ ආදායම් පනත දැනටමත් ක්‍රියාත්මක වන අතර (Online Safety Act (OSA), Anti-Corruption Act and Proceeds of Crime Act ), සිව්වැන්න වන පුද්ගල දත්ත ආරක්‍ෂණ පනත 2027 ජනවාරි 1 වන දින සිට ක්‍රියාත්මක වන්නේ අර්ධ වශයෙන් පමණි. ඉතිරි 4 පනත් කෙටුම්පත් එනම් රාජ්‍යය ත්‍රස්තවාදයෙන් ආරක්ෂා කිරීමේ පනත් කෙටුම්පත (PSTA), ඔක්තෝබර් 2 වන දින ගැටගසන ලද සංවිධානාත්මක අපරාධ වැළැක්වීමේ පනත් කෙටුම්පත, යෝජිත NGO ලියාපදිංචි කිරීමේ සහ අධීක්ෂණ පනත් කෙටුම්පත සහ 2023 සයිබර් ආරක්‍ෂණ පනත් කෙටුම්පතයි. මගේ අගෝස්තු අධ්‍යයනය වන "A perfect storm" හී දී 7ක් ගණන් කළ අතර, POC පනත් කෙටුම්පත අට වැන්නයි. වෘත්තීය සමිති සතුව සාමාජිකයින්ගේ මුදල්, වාර්තා සහ පෞද්ගලික පණිවිඩ පවතින බැවින්, මෙම නීති/ කෙටුම්පත් ප්‍රකාශනයට, සංගමයට සහ රැස්වීමට එරෙහිව එකිනෙකට සම්බන්ධවීම පිළිබද දැඩිව අවධානයට ලක් කළ යුතුය.

නීති අතර බලතල අන්තර්ක්‍රියාකාරීව ගොඩනැඟීම (Interaction design)

සෑම නීතියක්ම වෙන වෙනම විවේචනයට ලක් වේ. එබැවින් අවධානය යොමුවන්නේ වඩාත්ම අවධානයට ලක්වන, වඩාත් සාකච්ඡා කරන වගන්තිය, නීතිය වෙත වන අතර ඒ පිටුපසින් සැබෑ ව්‍යුහය ඉදිවනු දැකිය හැකිය. සංවිධානයක් නිහඬ කිරීමට තනි පරිපූර්ණ ඒකාධිපති නීතියක් අවශ්‍ය නොවන බවත්, අවශ්‍ය වන්නේ එම සංවිධානය කවුද සහ අයත් වන්නේ කාටද යන්න පිළිබඳ සිතියමක් පමණි. එය ප්‍රසිද්ධියේ පවසන දෙය අභියෝගයට ලක් කිරීමට ක්‍රමයක්, එහි මුදල්, සන්නිවේදනය සහ උපාංග වෙත පිවිසීමට මාර්ගයක් සහ ඉගෙන ගන්නා දේ තවත් කෙනෙකුට ලබා දීමට හැකි ආයතන පමණක් බව මම තර්ක කර ඇත්තෙමි. NGO කෙටුම්පත සහ ඩිජිටල් අනන්‍යතා පද්ධතිය මඟින් එම සිතියම සපයයි. OSA මඟින් අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ නිදහසට බලපෑම් කරන අතර, දූෂණ විරෝධී සහ අපරාධ ආදායම් පනත් මඟින් බලපෑමට ලක්වන පුද්ගලයාට කරුණු දැක්වීමට අවස්ථාවක් ලබා නොදී නිකුත් කරන අධිකරණ නියෝග මත පමණක් මත බැංකු, දුරකථන සහ උපාංග දත්ත වෙත ළඟා වීමට පහසුකම් සළසයි. එමෙන්ම PSTA හා POC පනත් කෙටුම්පත් මඟින් රඳවා තබා ගැනීම සහ දත්ත විකේතනය (Decryption) කිරීම ද එකතු කරයි. මම මෙය හඳුන්වන්නේ නීති අතර බලතල අන්තර්ක්‍රියාකාරීව ගොඩනැඟීම (Interaction design) ) ලෙසිනි. එහිදී එක් නීතියකදී ප්‍රතික්ෂේප වන බලතලයක් ඊළඟ ගෙන එනු ලබන තවත් නීතියකින් මතු වෙයි.

ප්‍රකාශනය, වීදි අරගල සහ සැකය (Speech, streets and suspicion)

අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ නිදහස සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, OSA මඟින් ජාතික ආරක්‍ෂාවට, මහජන සෞඛ්‍යයට හෝ මහජන සාමයට තර්ජනයක් වන "වැරදි ප්‍රකාශයක්" (False Statement) වසර 5ක් දක්වා සිරදඬුවම් ලැබිය හැකි වරදක් බවට පත් කරන අතර, ජනාධිපතිවරයා විසින් පත් කරන ලද කොමිෂන් සභාවකට පැය 24ක් ඇතුළත අදාළ අන්තර්ගතය ඉවත් කරන ලෙස නියෝග කළ හැකිය. එම කොමිෂන් සභාව ඕනෑම අධිකරණයකට යාමට පෙර කුමක් වැරදි ද යන්න තීරණය කරයි. එබැවින් එකඟ නොවන ඕනෑම අයෙකුට වෘත්තීය සමිතියක ආරවුලක් පිළිබඳ විස්තරය 'වැරදි' යැයි කිව හැකිය. 2025 අප්‍රේල් මාසයේදී කාගීල්ස් බැංකුව විසින් එහි දත්ත අනාවරණය වීම ගැන සාකච්ඡා කළ වෙබ් අඩවි සහ සමාජ මාධ්‍ය ගිණුම්වලට එරෙහිව එය භාවිතා කළ බැවින්, මෙම පනත රජයට පමණක් සීමා වූවක් නොවේ. වෘත්තීය සමිතියක් සමඟ ආරවුලක යෙදී සිටින සේවායෝජකයෙකුටද එම මාවත අනුගමනය කළ හැකිය.

සංශෝධිත PSTA පනත් කෙටුම්පත යටතේ රැස්වීමේ අයිතියට ද දක්වා ඇත්තේ හොඳ තත්ත්වයක් උදාවීමක් නොවේ. මහේස්ත්‍රාත්වරයකු වෙත අදාළ නියෝගය ඉදිරිපත් කිරීමට පෙරම, පොලිස් ස්ථානාධිපතිවරයාට රැස්වීමක්, විරෝධතා රැළියක් හෝ පෙරහැරක් පැවැත්වීම තහනම්  කිරීමට (51 වගන්තිය) එය ඉඩ සලසන අතර, එය කඩ කිරීම වරදක් බවට පත් කරයි. පොලිසියේ හෝ සන්නද්ධ හමුදාවන්ගේ හැසිරීම ගැන "තොරතුරු" බෙදා ගැනීම සඳහා වසර 15ක් දක්වා සිරදඬුවම් ලැබිය හැකිය. ඒ, එම තොරතුරු පනත යටතේ වරදක් කිරීමට භාවිතා වේවි කියලා බෙදා ගන්නා කෙනාට සාධාරණ හේතු මත විශ්වාස කරන්න පුළුවන් නම් (8 වන වගන්තිය). ඒ නිසා, වචනයේ පරිසමාප්ත අර්ථයෙන් ගත්තොත්, විරෝධතා පෙළක් ළඟ පොලිස් වැටලීමක් / පොලිස් මාර්ග බාධකයක් ගැන සිය වෘත්තීය සගයන්ට අනතුරු අඟවන පණිවිඩයක් පවා මෙම බලතලය යටතට හසුකරගත හැකියි..

POC පනත් කෙටුම්පත මඟින් ද විරෝධතා පැවැත්වෙන ස්ථානවලදී මෙවැනිම අවදානමක් මතු කරයි. එය එසේ වන්නේ සංවිධානාත්මක අපරාධ කණ්ඩායමක් කියලා අර්ථ දක්වලා තිබෙන්නේ, "මූල්‍යමය හෝ වෙනත් ද්‍රව්‍යමය ප්‍රතිලාභයක්" අරමුණු කරගෙන එකට ක්‍රියා කරන 3 දෙනෙක් හෝ ඊට වැඩි පිරිසක් යනුවෙනි. 66 වන වගන්තියෙන් ඒ "ප්‍රතිලාභය" කියන එක "සේවාවන් ඇතුළු" ඕනෑම වාසියක් දක්වා පුළුල් කර තිබෙනවා. එහිදී සිදුකරනු ලබන එනම්, දන්නා සාමාජිකයන් සමඟ පැවැත්වෙන භෞතික හෝ ඔන්ලයින් රැස්වීම් මගින් සාමාජිකත්වය අනුමාන කිරීමට බලධාරින්ට අවසර හිමිවෙයි.

එහි පළමු උපලේඛනයේ තිබෙනවා රාජ්‍ය සේවකයෙකුට බාධා කිරීම, නීතිවිරෝධී ලෙස සිරකර තැබීම සහ රාජ්‍ය සේවකයෙකු බිය ගැන්වීම වැනි අපරාධ” හෝ “අපරාධමය වැරදි වැරදි ලෙස අර්ථ දක්වා ඇත. ඔක්තෝබර් 30 වෙනිදා එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව හිමිකම් විශේෂ නියෝජිතයන් 5 දෙනෙක් ශ්‍රී ලංකා ආණ්ඩුවට එවන ලද ඒකාබද්ධ ලිපියක සඳහන් කරලා තිබෙනවා, මෙවැනි 'වැරදි සාමාන්‍යයෙන් සිදුවන්නේ උද්ඝෝෂණ, වැඩවර්ජන සහ ඉඩම් ආරවුල් සම්බන්ධයෙන් යනුවෙන්..ය.

ඒ නිසා එම  ලිපිය අනතුරු අඟවලා තිබෙනවා, මේ පනත් කෙටුම්පතෙන් "වෘත්තීය සමිතියක්, ශිෂ්‍ය සංවිධානයක්, තමන්ගේ ඉඩම් රකින ප්‍රජාවක්, හෝ විරෝධතාකරුවන්" සංවිධානාත්මක අපරාධ කණ්ඩායමක් විදියට සැලකිය හැකි අවදානමක් තිබෙන බවත්,  එසේම එයින් වෘත්තීය සමිති ආරක්ෂා කරන්න තිබෙන්නේ කුමන තත්ත්වයක්ද යන්නත් ඔවුන් ප්‍රශ්න කර තිබේ.

මෙම පනත් කෙටුම්පත වෘත්තීය සමිති ඉලක්ක කර සකස් කර ඇති බව කිසිවකු ප්‍රකාශ නොකළ යුතුය. එහෙත්, සැකයක් මතු වන අවස්ථාවේදී එහි සීමාව තීරණය කරන්නේ පොලිස් නිලධාරියා විසිනි.

ලාභ නොලබන අරමුණු සඳහා පිහිටුවන ලද පුද්ගලයන් 5 දෙනෙකුගෙන් හෝ වැඩි සංඛ්‍යාවකින් යුත් ඕනෑම කණ්ඩායමකට ලියාපදිංචි වීමට සහ රජයේ ප්‍රතිපත්තියට අනුකූල වීමට යෝජිත NGO පනත මඟින් අවශ්‍ය වනු ඇත. නීතියෙන් නිශ්චිතව දක්වා ඇති සීමිත මූලික කාර්යභාරයෙන් ඔබ්බට වෘත්තීය සමිති විසින් සිදුකරන අයිතිවාසිකම් වෙනුවෙන් පෙනී සිටීමේ කටයුතු ද මෙම නීතියට යටත් විය හැකි බව මගේ අධ්‍යයනයෙන් පෙන්වා දෙයි.

සංකේතන යතුරු, දුරකථන ඇමතුම් සහ රහස්‍යභාවය (Keys, calls and confidences)

වෘත්තීය සමිති සංවිධානය වීම බොහෝවිට දැන් WhatsApp හෝ Signal හරහා ක්‍රියාත්මක වන අතර, ඒ දෙකම End-to-End Encryption (E2EE) මත රඳා පවතින අතර, එහි යතුරු (Keys) ඇත්තේ යවන්නාට සහ ලබන්නාට පමණි. POC පනත් කෙටුම්පතේ 45 වැනි වගන්තිය මඟින් පොලිස් අධිකාරීවරයෙකුට, මහේස්ත්‍රාත් නියෝගයක් මත, "අගුලු දැමීමේ හෝ සංකේතකරණ සේවා සපයන ඕනෑම සමාගමකට" සේවාවක් අගුළු හැර එහි පවතින දත්ත භාර දෙන ලෙස නියෝග  කිරීමට ඉඩ සලසයි. මෙය පළමු PSTA කෙටුම්පතේ 55 වැනි වගන්තියේ අඩංගු වූ, සංශෝධිත PSTA මඟින් ඉවත් කරන ලද සහ සති දෙකක් ඇතුළත POC පනත් කෙටුම්පත මඟින් නැවත ඇතුළත් කරන ලද බලයකි. එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ ලිපියක් මඟින් එහි සීමාව ඉතා අඩු බවත් අරමුණු අධික ලෙස පුළුල් බවත් හෙළි කරයි. විකේතනය සඳහා නියෝග දීමේ දී සුවිශේෂී, යුක්ති සහගත සහ සමානුපාතික විය යුතු බවටත්, සියලුම පරිශීලකයින් සඳහා සංකේතකරණය දුර්වල කිරීමට සපයන්නන්ට බල නොකළ යුතු බවටත් අදහස් ප්‍රකාශනයහි නිදහස පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ විශේෂ වාර්තාකරු උපුටා දක්වයි. නඩුවක් හෝ අධිකරණ නියෝගයකින් තොරව ග්‍රාහක, ඇමතුම් සහ ස්ථාන දත්ත ලබා ගැනීමට නියෝජ්‍ය පොලිස්පතිවරයාට ඉඩ සලසන 44(4) වගන්තිය ද අතිශය බරපතලය. මන්ද එවැනි මෙටා දත්ත වලින් 'අන්තර්ගතය තරම්ම' තොරතුරු ප්‍රමාණයක් බලධාරීන්ට හෙළි කර ගත හැකි බැවිනි. එසේම එක්සත් ජාතීන්ගේ ලිපිය 45(1)(a) වගන්තිය අර්ථකථනය කරන්නේ සියලු පරිශීලකයන් සඳහා සංකේතනය දුර්වල කිරීමට සේවා සපයන්නන්ට බලකිරීමේ හැකියාවක් ඇති බවයි.

End-to-End Encryption (E2EE) ආරක්ෂිත ක්‍රමවේදය ඇතුළත් සේවාවක් සතුව එහි පණිවිඩ විකේතනය (Decrypt) කිරීම සඳහා අවශ්‍ය යතුරු නොපවතී. එබැවින්, 45 වන වගන්තිය යටතේ නිකුත් කරන නියෝගයකට එවැනි සේවාවකට අනුකූල විය නොහැකිය. එසේත් නැතිනම්, සියලුම පරිශීලකයන්ගේ ආරක්ෂාව දුර්වල කරන පසු දොරක් (Backdoor) නිර්මාණය කිරීමට එමගින් බලපෑම් ඇති විය හැකිය.

එක්සත් රාජධානියේ Online Safety Act සම්බන්ධයෙන් අදහස් දක්වමින් Signal හි සභාපතිවරයා ප්‍රකාශ කර තිබුණේ, එවැනි බලපෑමක් ඇති වුවහොත් Signal සේවාව එක්සත් රාජධානියෙන් “කිසිදු සැකයකින් තොරව, සියයට සියයක්ම ඉවත් වනු ඇති” බවයි.

එමෙන්ම, 2026 මැයි මාසයේදී කැනේඩියානු පාර්ලිමේන්තු කමිටුවක් හමුවේ Signal ප්‍රකාශ කර තිබුණේ:

“අප මත විශ්වාසය තබන පුද්ගලයන්ට ද්‍රෝහි වීම සහ යම් වෙළෙඳපොළකින් ඉවත් වීම යන දෙකෙන් එකක් තෝරා ගැනීමට අපට බල කෙරුණහොත්, අපි එම වෙළෙඳපොළෙන් ඉවත් වන්නෙමු.”

Meta සමාගමට අයත් WhatsApp ද 2024 දී දිල්ලි මහාධිකරණය හමුවේ ප්‍රකාශ කර තිබුණේ, සංකේතන ක්‍රමය බිඳ දමන ලෙස නියෝග කළහොත් “WhatsApp සේවාව එම වෙළෙඳපොළෙන් ඉවත් වනු ඇති” බවයි.

තර්ජනයක් ලෙස නොව, සැබෑවටම එවැනි ඉවත් වීමක් සිදු කළ එකම සමාගම වන Apple සමාගම ද, 2025 දී එක්සත් රාජධානියේ පරිශීලකයන් සඳහා සංකේතනය කළ iCloud (Encrypted iCloud Backups) පහසුකම ඉවත් කළේ, එම දත්ත වෙත ප්‍රවේශය ලබාදෙන ලෙස ඉල්ලීමක් කළ බවට වාර්තා වීමෙන් අනතුරුවය.

මෙවැනි වෙළෙඳපොළවල් සමඟ සසඳන විට, ශ්‍රී ලංකාවට එම සමාගම් කෙරෙහි බලපෑම් කිරීමේ හැකියාව බෙහෙවින් අඩුය. එබැවින්, වඩාත් සිදුවිය හැකි තත්ත්වය වන්නේ එම සමාගම්වලට බලපෑම් කිරීම හෝ එය අසාර්ථක වුවහොත්, 2018 සහ 2019 වසරවලදී සිදු වූවාක් මෙන්, අදාළ ඩිජිටල් වේදිකා අවහිර කිරීමයි.

එවැනි තත්ත්වයක් ඇති වුවහොත්, වෘත්තීය සමිතිවලට තම ශාඛා සමිති කණ්ඩායම් සමඟ සම්බන්ධතා පවත්වාගෙන යාමට නොහැකි වන අතර, සාමාජිකයන්ට ද ආරක්ෂිත සන්නිවේදන මාධ්‍යයක් අහිමි වනු ඇත.

තවද, 65 වන වගන්තිය මගින්, රහස්‍යභාවය රැකීමේ නීතිමය හෝ වෘත්තීයමය බැඳීමක් තිබුණ  ද, තමන් දන්නා තොරතුරු පොලිසියට හෙළි කිරීමට අදාළ පුද්ගලයාට නියම කරයි. එසේ නොකළහොත් වසර 7ක් දක්වා සිරදඬුවම් නියම කළ හැකිය. එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ ලිපිය මගින් පෙන්වා දෙන්නේ, සංශෝධිත PSTA පනත් කෙටුම්පත යටතේ වෘත්තීයමය රහස්‍යභාවයට යටත් තොරතුරු හෙළි නොකිරීම සඳහා සාධාරණ නිදහසට කරුණක් ඉදිරිපත් කිරීමේ හැකියාව පවතින නමුත්, 65 වන වගන්තිය යටතේ එවැනි ආරක්ෂාවක් නොමැති බවයි. එමෙන්ම, 56 වන වගන්තියේ සඳහන් වන විමර්ශනයක් පිළිබඳ තොරතුරු කලින් හෙළි කිරීමේ (Tipping-off) වරද, විමර්ශනයක් පිළිබඳ තොරතුරු හෙළි කරන මාධ්‍යවේදියෙකුට හෝ ඥාතියෙකුට පවා අදාළ විය හැකි බව ද එම ලිපිය පෙන්වා දෙයි. මගේ කියවීම අනුව, පොලිස් විමර්ශනයක් පිළිබඳව වෘත්තීය සමිති සාමාජිකයන්ට අනතුරු අඟවන වෘත්තීය සමිති නිලධාරියෙකුට ද මෙම වගන්තිය අදාළ විය හැකිය.

පුද්ගලික දත්ත ආරක්ෂණ පනත (PDPA) මගින් ද මෙවැනි තත්ත්වයකදී ප්‍රමාණවත් ආරක්ෂාවක් සැලසෙන්නේ නැත. මන්ද, මෙම පනත් කෙටුම්පත තුළ PDPA පිළිබඳ කිසිදු සඳහනක් නොමැති අතර, එහි විධිවිධානවලින් PDPA හි බලපෑම ඉවත් කිරීමක් හෝ එය අභිබවා යාමක් ද සිදු කර නොමැති බැවිනි.

GSP+ පරීක්ෂණය

GSP+ යනු යුරෝපා සංගමයේ වෙළඳ මනාප යෝජනා ක්‍රමය වන අතර, එය සිවිල් සහ දේශපාලන අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ජාත්‍යන්තර සම්මුතියේ 22 වන වගන්තිය මඟින් සංගම් පිහිටුවීමේ අයිතිය "වෘත්තීය සමිති පිහිටුවීමට සහ ඒවාට සම්බන්ධ වීමේ අයිතිය ඇතුළුව" ආරක්ෂා කරයි. සංගම් නිදහස සහ සාමූහික අරගල පිළිබඳ ILO හි 87 සහ 98 සම්මුතීන් ඇතුළු ජාත්‍යන්තර සම්මුති 27ක් ඵලදායී ලෙස ක්‍රියාත්මක කිරීමට එරෙහිව ශ්‍රී ලංකාවේ අපනයනකරුවන්ට බදු රහිත ප්‍රවේශයක් ලබා දෙයි. වත්මන් ප්‍රතිලාභීන් ක්‍රියාකාරී සැලසුම් සමඟ 2028 දෙසැම්බර් 31 වන විට නැවත අයැදුම් කළ යුතුය. කොමිෂන් සභාවේ 2026 තක්සේරුව පිළිබඳ ශ්‍රී ලංකා බ්‍රීෆ් වාර්තාව පවසන්නේ යුරෝපා සංගමයට අවශ්‍ය වී ඇත්තේ OSA සංශෝධනය කිරීමට හෝ අහෝසි කිරීමට සහ ත්‍රස්තවාදය වැළැක්වීමේ පනත ප්‍රතිස්ථාපනය කිරීමට බවයි.

GSP+ යනු යුරෝපා සංගමය (European Union – EU) විසින් ක්‍රියාත්මක කරනු ලබන වෙළෙඳ සහන යෝජනා ක්‍රමයකි. මෙම යෝජනා ක්‍රමය යටතේ, ජාත්‍යන්තර සම්මුතීන් 27ක් ඵලදායී ලෙස ක්‍රියාත්මක කිරීමේ කොන්දේසිය මත ශ්‍රී ලංකාවේ අපනයනකරුවන්ට තීරුබදු රහිතව (Duty-free) යුරෝපා සංගම් වෙළෙඳපොළට ප්‍රවේශ වීමේ අවස්ථාව හිමි වේ.

මෙම සම්මුතීන් අතර, සිවිල් හා දේශපාලන අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ජාත්‍යන්තර සම්මුතිය (International Covenant on Civil and Political Rights - ICCPR) ද ඇතුළත් වේ. එහි 22 වන වගන්තිය මගින් සංවිධානය වීමේ නිදහස (Protects Association) ආරක්ෂා කරන අතර, “වෘත්තීය සමිති පිහිටුවීමේ සහ ඒවාට බැඳීමේ අයිතිය” ද ඊට ඇතුළත් වේ.

එමෙන්ම, සංවිධානය වීමේ නිදහස සහ සාමූහික කේවල් කිරීමේ අයිතිය (Collective Bargaining) සම්බන්ධයෙන් වන ජාත්‍යන්තර කම්කරු සංවිධානයේ (ILO) 87 සහ 98 යන සම්මුතීන් ද ඊට ඇතුළත් වේ.

දැනට මෙම වෙළෙඳ සහන ලබන රටවල්, 2028 දෙසැම්බර් 31 වන දිනට පෙර ක්‍රියාකාරී සැලසුම් (Action Plans) සමඟ නැවත අයදුම් කළ යුතුය.

යුරෝපා කොමිසමේ 2026 ඇගයීම පිළිබඳ Sri Lanka Brief හි වාර්තාවට අනුව,Online Safety Act – OSA සංශෝධනය කිරීම හෝ අහෝසි කිරීමත්, ත්‍රස්තවාදය වැළැක්වීමේ පනත (Prevention of Terrorism Act – PTA) වෙනුවට නව නීතියක් හඳුන්වා දීමත් යුරෝපා සංගමයේ යෝජනාව වී තිබේ.

මගේ තර්කය වන්නේ Online Safety Act (OSA) පනත පමණක් වුව ද මෙම කරුණ සම්බන්ධයෙන් තීරණාත්මක නිගමනයකට එළඹීමට ප්‍රමාණවත් බවයි. මන්ද, යෝජිත පනත් කෙටුම්පතක් සම්බන්ධයෙන් දෙන පොරොන්දුවක් පසුව වෙනස් කළ හැකි වුවද, දැනටමත් බලාත්මකව පවතින නීතියක් එසේ නොවන බැවිනි.

OSA පනත යටතේ පළමු නඩු පැවරීම 2026 අප්‍රේල් මාසයේදී අවසන් විය. තවද මානව හිමිකම් කොමිෂන් සභාව එම පනත ක්‍රියාත්මක කිරීම තාවකාලිකව අත්හිටුවන ලෙස (Moratorium) ඉල්ලා තිබේ. එමෙන්ම, එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව හිමිකම් පිළිබඳ මහකොමසාරිස්වරයා, එක්සත් ජාතීන්ගේ විශේෂ වාර්තාකරුවන් තිදෙනෙකු සහ යුරෝපා සංගමයේ මැතිවරණ නිරීක්ෂණ මෙහෙයුම (EU Election Observation Mission) යන සියලු පාර්ශ්ව ස්වාධීනව ප්‍රකාශ කර ඇත්තේ මෙම පනත හුදෙක් සංශෝධනය කිරීම වෙනුවට සම්පූර්ණයෙන්ම අහෝසි කළ යුතු බවයි.

PSTA, POC සහ රාජ්‍ය නොවන සංවිධාන (NGO) සම්බන්ධ පනත් කෙටුම්පත් මගින් ද මෙම පරතරය තවදුරටත් පුළුල් කරනු ලබයි. එවැනි තත්ත්වයක් තුළ, මෙම නීතිමය පසුබිම නොසලකා හරිමින් 2028 ක්‍රියාකාරී සැලැස්මක් අවංකව සකස් කරන්නේ කෙසේද යන්න මට පැහැදිලි නැත.

මෙහි ප්‍රතිවිපාකවල බර දැරීමට සිදුවන්නේ අමාත්‍යවරුන්ට නොව අපනයන ක්ෂේත්‍රයේ සේවකයන්ටය. එබැවින්, වෘත්තීය සමිති අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා ලබා දී ඇති ජාත්‍යන්තර බැඳීම් සහ පොරොන්දු, එම වෘත්තීය සමිති සාමාජිකයන්ගේ රැකියා ආරක්ෂා කිරීමට ද සෘජුවම දායක වේ.

මූලික මූලධර්ම (First principles)

ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 14(1) වගන්තිය මගින් අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ නිදහස, සාමකාමීව රැස්වීමේ නිදහස, සංගම් පිහිටුවීමේ නිදහස සහ වෘත්තීය සමිතියක් පිහිටුවීමට හා එහි සාමාජිකත්වය දැරීමට ඇති නිදහස සහතික කර ඇත. මෙම අයිතිවාසිකම් සීමා කරන ඕනෑම නීතියක් පැහැදිලි විය යුතු අතර, නීත්‍යනුකූල අරමුණක් ඉටු කිරීම සඳහා පමණක් පනවනු ලබන, අත්‍යවශ්‍ය සහ සමානුපාතික පියවරක් විය යුතුය. එමෙන්ම, එවැනි තීරණයක් ගත යුත්තේ විධායකයට වගකියන නිලධාරියකු විසින් නොව, ස්වාධීන අධිකරණයක් විසිනි. මෙහිදී ඉදිරිපත් කර ඇති අරමුණු නීත්‍යනුකූල වුවද, ඒවා සාක්ෂාත් කර ගැනීම සඳහා යෝජිත ක්‍රමවේද මෙම පරීක්ෂණවලින් එකක්වත් සමත් නොවේ.

ඔක්තෝබර් 21 වැනිදා ප්‍රසිද්ධියට පත් කළ ලිපියක් මගින් ශ්‍රී ලංකා මානව හිමිකම් කොමිෂන් සභාව අධිකරණ අමාත්‍යවරයාට දැනුම් දුන්නේ, සංවිධානාත්මක අපරාධ වැළැක්වීමේ පනත් කෙටුම්පත (POC Bill) ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ මූලික අයිතිවාසිකම් පරිච්ඡේදය සමඟ “මුළුමනින්ම නොගැළපෙන” බවත්, එය ත්‍රස්තවාදය වැළැක්වීමේ පනතට (PTA) වඩා “විභව වශයෙන් දැඩි මර්දනකාරී” විය හැකි බවත්ය.

මෙම පනත් කෙටුම්පත මගින් අමාත්‍යාංශ ලේකම්වරයකුට වරකට මාස දෙකක් දක්වාත්, සමස්තයක් ලෙස වසරක් දක්වාත් රඳවා තබා ගැනීමේ නියෝග නිකුත් කිරීමට බලය ලබා දී ඇත. එවැනි නියෝග ක්‍රියාත්මක කරන ලෙස මහේස්ත්‍රාත්වරයාට ද නියම කර තිබේ. එමෙන්ම, පොලිසියට ලබා දෙන පාපොච්චාරණ සාක්ෂි ලෙස පිළිගැනීම වළක්වන නීතිමය විධිවිධාන අදාළ නොවන බවට පත් කර ඇත. ඒ අනුව, අධිකරණය මැදිහත් විය යුත්තේ අයිතිවාසිකම්වලට සිදුවන මැදිහත්වීමට පෙර නොව, එය සිදු වූ පසුවය.

කොළඹ පිහිටි විශාල වෘත්තීය සමිති සම්මේලනයකට නීතිඥයන්ගේ සහාය ලබාගැනීමට හැකියාව තිබුණද, වතුකරයේ හෝ නිදහස් වෙළෙඳ කලාපයේ ක්‍රියාත්මක වන කුඩා වෘත්තීය සමිතියකට එවැනි නීතිමය සහායක් ලබාගැනීමට බොහෝ දුරට නොහැකි වනු ඇත.

කාලය, නීතිමය පාඨ සහ උපායමාර්ග (Time, Text and Tactics)

GSP+ සහනය නැවත ලබාගැනීම සඳහා වන අයදුම් කිරීම 2028 වසර අවසන් වන විට සිදුකිරීමට නියමිතව තිබියදීත්, මීළඟ මැතිවරණය පැවැත්වීමට නියමිතව ඇත්තේ 2029 වසරේදීය. එබැවින්, ඡන්දදායකයන්ට වගකියන්නට පෙර මෙම නීති සම්බන්ධයෙන් යුරෝපා කොමිසමට පිළිතුරු දීමට රජයට සිදුවනු ඇත. මේ නිසා, නීතිවල අන්තර්ගතය මෙන්ම ඒවා ක්‍රියාත්මක කරන කාලසටහන ද එකසේ වැදගත් වේ.

POC පනත් කෙටුම්පත සම්බන්ධයෙන් ඇති හදිසිභාවය වඩාත් ඉහළය. මන්ද, එය පාර්ලිමේන්තුවේ න්‍යාය පත්‍රයට ඇතුළත් කළ දින සිට දින 14ක් ඇතුළත පමණක් ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය හමුවේ අභියෝගයට ලක් කළ හැකි බව එක්සත් ජාතීන්ගේ ලිපියෙහි සඳහන් වන බැවිනි.

OSA පනත සංශෝධනය කර පිළිසකර කිරීම වෙනුවට එය සම්පූර්ණයෙන්ම අහෝසි කරන ලෙස වෘත්තීය සමිති බලපෑම් කළ යුතුය. එසේම, මෙම සියලු නීතිමය ලේඛන තුළ කාර්මික ක්‍රියාමාර්ග ගැනීමේ අයිතිය, සාමකාමී රැස්වීම් පැවැත්වීමේ අයිතිය, වෘත්තීය සමිති සන්නිවේදනයන් සහ වෘත්තීය සමිති වාර්තා සඳහා පැහැදිලි ආරක්ෂාවක් සහතික කළ යුතුය.

ඕනෑම සෝදිසි කිරීමක් හෝ දත්ත විකේතනය කිරීමක් සිදුකිරීමට පෙර, අදාළ උපකරණය, ගිණුම සහ කාලසීමාව පැහැදිලිව සඳහන් කරන අධිකරණ නියෝගයක් අනිවාර්ය කළ යුතුය. එමෙන්ම, සේවා සපයන්නන්ට සංකේතනයේ (Encryption) ආරක්ෂාව දුර්වල කිරීමට බලය ලබාදෙන කිසිදු විධිවිධානයක් නොතිබිය යුතුය.

තවද, නව දත්ත සමුදායක් (Database) සම්බන්ධ කිරීමට හෝ ක්‍රියාත්මක කිරීමට පෙර, පුද්ගලික දත්ත ආරක්ෂණ පනතේ (PDPA) මෙතෙක් බලාත්මක කර නොමැති සියලු විධිවිධාන බලාත්මක කර තිබීම අත්‍යවශ්‍ය වේ.

මෙම සියලු නීතිමය මෙවලම් අවසානයේදී විධායක ජනාධිපතිවරයාගේ අණසකට යටත් වේ. එහෙත්, විධායක ජනාධිපති ක්‍රමය අහෝසි කරන බවට ජනතාවට පොරොන්දු වී බලයට පත් වූ වත්මන් රජය එම පොරොන්දුව මෙතෙක් ඉටු කර නැත.

 

(*මෙම සිංහල අනුවර්තනය, ඉංග්‍රීසි භාෂාවෙන් රචිත මූලික විශ්ලේෂණාත්මක පත්‍රිකාව Machine Translation ලක් කිරීමෙන් පසු Human Editing භාජනය කර සකස් කරන ලද්දකි. එබැවින්, එම සිංහල අන්තර්ගතය සම්බන්ධයෙන් යම් අපැහැදිලි බවක් මතු වුවහොත්, මුල් ඉංග්‍රීසි පිටපත පරිශීලනය කරන ලෙස කාරුණිකව ඉල්ලා සිටිමු.)

මෙම ලියවිල්ල 2026 11. 13 දින වෘත්තීය සමිති නායක්වය සඳහා “රජයේ නීති සහ යෝජිත නීති කෙටුම්පත් සම්බන්ධීකරණ කරන ලබන විශ්ලේෂණයේදී විශේෂයෙන් වෘත්තීය සමිති ක්‍රියාකාරීත්වය ඇතුලු මානව අයිතිවාසිකම්වල අනාගතය කෙසේ ද? “ මැයෙන් පවත්වන ලද වැඩමුළුව සඳහා සකස් කරන ලද ලියවිල්ලකි.   

 

ශ්‍රම බලකායේ විද්‍යුත් මෙවලම

Image